تخلفات انتظامی پزشکان و جرائم پزشکی، از نظر محتوایی دو مقولۀ کاملاً جدا می‌باشند؛ چرا که جرم به‌طورکلی در قانون این‌گونه تعریف شده است: هر فعل یا ترک فعلی که قانون برای آن مجازات در نظر گرفته باشد. بنابراین زمانی می‌توان فردی را طبق قانون مجازات کرد که مرتکب فعلی شده باشد که در قانون منع شده، اما تخلف و به‌طور اخص تخلفات انتظامی پزشکان به مواردی گفته می‌شود که در قانون نیامده و یک تعهد خصوصی بین صنف و اهالی آن می‌باشد. به‌عبارتِ‌دیگر، حرفۀ پزشکی نیز مانند سایر حرفه‌ها برای رعایت شئون و سلامت پزشکان و بیماران یک‌سری مقررات را در نظر می‌گیرد که رعایت این مقررات برای پزشکان اجباری بوده و هر پزشکی که این مقررات را رعایت نکند، مرتکب تخلف شده است.
به استناد آیین‌نامۀ انتظامی رسیدگی به تخلفات صنفی و حرفه‌ای شاغلانِ حرفه‌های پزشکی و وابسته، انواع تخلفات انتظامی پزشکان به شرح زیر می‌باشد:
- به کار نبردن حداکثر تلاش برای معالجه و درمان بیمار
- سهل‌انگاری در انجام وظیفۀ پزشکی و عدم رعایت موازین علمی، شرعی و قانونی
- افشا نمودن اسرار و نوع بیماری از سوی پزشک
- پذیرش بیمار بیش از حدود توان معاینه و درمان توسط پزشک
- انجام اعمال خلاف شئون پزشکی
- تحمیل نمودن مخارج غیرضروری از سوی پزشک به بیماران
- ایجاد نمودن رعب و هراس در بیمار از سوی پزشک
- تجویز داروهای روان‌گردان و مخدر از سوی پزشک
- رعایت ننمودن تعرفه‌های خدمات درمانی
- اخذ مبلغ مازاد بر وجوه دریافتی از سوی مسئولان مؤسسات درمانی
- عدم همکاری لازم در زمان وقوع بحران و سوانح یا پیشگیری از بیماری‌های واگیردار توسط پزشکان
- ممنوعیت جذب و هدایت بیمار از مؤسسات بهداشتی درمانی دولتی و خیریه به مطب شخصی یا مؤسسات پزشکی خصوصی
- جذب بیمار از طریق تبلیغات گمراه‌کننده
- انتشار مقالات و گزارش‌های پزشکی خلاف اصول علمی از سوی پزشکان که جنبۀ تبلیغاتی داشته باشد
- استفادۀ پزشک از عناوین علمی و تخصصیِ تأییدنشده
- تجویز دارو خارج از مجموعۀ دارویی کشور از سوی پزشک
- عدم ادامۀ درمان بیمار
- انتخاب پزشکِ مشاور بدون نظر پزشک معالج
- فروش دارو و تجهیزات پزشکی در محل اشتغال توسط پزشکان
- عدم تحریر صحیح مشخصات و نحوۀ استفادۀ داروهای تجویزشده از سوی پزشک
- عدم صدور نسخه بر اساس اصول علمی و شرایط بیمار
- عدم نظارت مؤسسات فنی بر امور مؤسسات پزشکی
- عدم رعایت ضوابط مربوط به درج آگهی در رسانه‌ها و تنظیم سرنسخه‌ها و تابلوها توسط پزشکان
- استفاده و به‌کارگیری افراد فاقد صلاحیت در امور پزشکی
- عدم اعلام تغییر نشانی مطب و موسسۀ پزشکی
- عدم مساعدت و همکاری در فوریت‌های پزشکی
- عدم رعایت ضوابط علمی و حرفه‌ای، توسط مسئولان فنی
- به‌کارگیری افراد دارای صلاحیت در امور پزشکی اما فاقد پروانۀ مطب
- درمان بیمار بدون گذراندن دوران آموزشی در دوران تحصیل
- عدم اخذ پروانۀ قانونی مجاز جهت درمان
- عدم گذراندن دورۀ آموزشی طب مکمل و اخذ مجوز لازم
- درج تبلیغات دارویی، مکمل‌های غذایی، تجهیزات پزشکی و… بدون مجوز
مجازات‌های مقررْ حسب مورد، شامل توبیخ کتبی با درج در پروندۀ نظام پزشکی و نشریۀ نظام پزشکی یا الصاق رأی در تابلو اعلانات نظام پزشکی محل تا محرومیت‌های دوره‌ای از اشتغال به حرفه‌های پزشکی و وابسته از سه ماه تا پنج سال در محل ارتکاب تخلف یا در تمام کشور خواهد بود.
جرم پزشکی
جرم پزشکی در حالت کلی این‌گونه تعریف می‌شود: فعل یا ترک فعلی که از ناحیۀ پزشک رخ داده است؛ وفق قانون عنوان مجرمانه به خود اختصاص داده و موجب مجازات مرتکب، یعنی پزشک متخلف، بشود. جرائم پزشکی به معنی ایرادِ صدمۀ بدنی غیرعمدی توسط پزشک به بیمار می‌باشد. جرم پزشکی دارای سوءِنیت نبوده و از دستۀ جرائم عمدی و جنایات مندرج در قانون مجازات اسلامی خارج است. مقصود از جرم پزشکی، آن دسته از جرائم پزشکی‌ست که به دلیل قصور پزشکی و در پی شکایت از پزشک، در دادسرای ویژه طرح و مورد رسیدگی قرار می‌گیرد.
اگر پزشک با سوءِنیت نسبت به انجام فعل ممنوعه‌ای اقدام نماید، مرتکب جرم عمدی شده و موردْ از مصادیق جرائم پزشکی خارج است؛ مانند آنکه یک پزشک با تیغ جراحی به دیگری جراحت وارد سازد. عنوان مجرمانۀ مذکور، ایراد صدمۀ بدنی عمدی یا همان ایراد جراحت با چاقو یا تیغ می‌باشد. مورد اخیر مانند سایر جرائم عمومی بوده و از مصادیق جرم پزشکی نیست. در خصوص جرائم پزشکی و دارویی، قانون مربوط به مقررات امور پزشکی دارویی مواد خوردنی و آشامیدنی مجری خواهد بود.
کلیۀ جرائم غیرعمدی پزشک نیز دارای قابلیت تعقیب کیفری است؛ مانند درمان بیماری که می‌بایستی در بیمارستان و با تجهیزات و تیم پزشکی خاصی انجام گیرد، اما پزشک با داشتن آن تجهیزات، در درمانگاه یا مطب خود انجام دهد؛ این موضوع برای پزشک تعقیب کیفری دارد. افشا نمودن اسرار و نوع بیماری نیز چنین است. اخلاق پزشکی ایجاب می‌کند تمام اطلاعاتی که بیمار برای بیان بیماری خود اظهار می‌دارد یا اطلاعاتی که در هنگام معاینۀ بیمار به دست می‌آید، نزد پزشک محفوظ بماند و هیچ‌گاه اقدام به افشای اسرار بیمار نزد کسی نکند. به‌طوری‌که مادۀ ٦٤٨ قانون مجازات اسلامی مقرر می‌دارد: کلیۀ کسانی که به مناسبت شغل یا حرفۀ خود، محرم اسرار محسوب می‌شوند، هرگاه اسرار مردم را در غیر از موارد قانونی افشا کنند، به مجازات مقرر در این ماده محکوم خواهند شد؛ بنابراین چنانچه شخص به پزشکی مراجعه کرده و پزشک مزبور پس از معالجه، در قالب مقاله‌ای در یک مجله و یا روزنامه نام بیمار و نوع بیماریِ او را اعلام و افشا کند، با وجود سایر شرایط، قابل‌تعقیب خواهد بود. افزون بر آن، پزشک بنا بر مقررات صنفی خود نیز مرتکب تخلف شده و برای او مجازات انتظامی در نظر گرفته می‌شود. از دیگر جرائم پزشکی، می‌توان به صدور گواهی خلاف واقع توسط پزشک اشاره کرد که جرم کیفری است و این امر شامل همۀ مسئولان و صاحبان تخصص می‌شود، یا جنایت در عمل جراحی مانند اینکه پزشکی در حین جراحی کلیه، بی‌جهت کلیۀ بیمار را بیرون آورد. همچنین کلاهبرداری در پزشکی، مانند تبلیغات پزشکی یا دارویی به‌منظور اغفال مردم.
